Bamboe is een gras. Een heel bijzonder gras, dat wel: met houtige halmen, soorten die meters hoog worden en een bloei die soms maar eens in de tientallen jaren voorkomt. In dit artikel nemen we je mee door de bouw van een bamboeplant, van de wortelstok onder de grond tot het blad en de bloem.
Wat is bamboe?
Bamboe is een groep planten uit de grassenfamilie, de Poaceae (vroeger Gramineae genoemd). Binnen die familie vormen de bamboes een eigen onderfamilie, de Bambusoideae. Ze onderscheiden zich van andere grassen door de bouw en de lengte van hun stengels, die we halmen noemen, en door hun heel bijzondere bloeigedrag.
Een bamboeplant bestaat uit:
- wortelstokken (rizomen) onder de grond
- halmen, de stengels
- zijtakken
- bladeren
- en soms bloemen
Wortelstokken: polvormend of woekerend?
Onder de grond zit het belangrijkste verschil tussen bamboesoorten: de manier waarop de wortelstokken groeien. Er zijn drie typen.
Polvormend (sympodiaal)
Polvormende bamboes hebben wortelstokken met korte segmenten en knopen die dicht bij elkaar liggen. Elke wortelstok groeit zelf uit tot een halm, die niet ver van de oude halmen boven de grond komt. Vanuit de knopen ontstaan weer nieuwe wortelstokken, die op hun beurt ook weer halmen worden. Zo wordt de pol elk jaar een stukje breder, maar blijft hij netjes bij elkaar.
Aan de basis is de wortelstok smaller en zonder knopen. Dit stuk heet de wortelhals; hier ontstaan geen nieuwe wortelstokken of wortels. Soms komen de halmen toch wat verder van de pol uit de grond, zoals bij Yushania, waar dat wel 50 centimeter of meer kan zijn. Toch zijn dit echt polvormende soorten.
Bekende polvormende geslachten zijn Fargesia en Borinda. Bekijk onze niet-woekerende bamboe.
Woekerend (monopodiaal)
De meeste bamboesoorten hebben een kruipend, woekerend wortelstelsel. Dit is ook de reden waarom veel mensen geen bamboe in de tuin durven te zetten: bij een verkeerde aanplant of verkeerd onderhoud kan zo'n bamboe al snel de hele tuin innemen.
Je herkent woekerende bamboes aan wortelstokken met lange segmenten en knopen die ver uit elkaar liggen, waardoor de halmen ook verder uit elkaar staan. De wortelstok zelf wordt geen halm, maar blijft onder de grond doorgroeien. Uit de knopen komen nieuwe halmen, die veel dikker kunnen zijn dan de wortelstok waaruit ze groeien. Uiteindelijk sterft het groeipunt van een wortelstok af, bijvoorbeeld door kou of droogte, en vormen zich uit andere knopen weer nieuwe wortelstokken.
Voorbeelden van woekerende geslachten zijn Phyllostachys, Pseudosasa en Sasa.
Semi-polvormend (amfipodiaal)
Sommige bamboes hebben kenmerken van allebei. Semiarundinaria fastuosa is daar een goed voorbeeld van. Van Yushania wordt ook vaak gezegd dat hij semi-polvormend is. Dat lijkt misschien zo, maar als je naar de wortelstokken kijkt, zie je duidelijk de kenmerken van een polvormende soort.
Woekert het? Dat is de vraag die we het vaakst krijgen. Lees er meer over op de pagina over ons bamboebos, of vraag ons gerust om advies op de kwekerij.
De nieuwe scheut
Een nieuwe halm ontstaat uit een knop op de wortelstok, onder de grond. Bij polvormende soorten liggen die knopen dicht bij elkaar, bij woekerende soorten verder uit elkaar.
De nieuwe scheuten zijn vaak al in de herfst van het jaar ervoor aangelegd. In de zomer en herfst heeft de plant alle voedingsstoffen verzameld die nodig zijn om in het voorjaar met veel kracht boven de grond te komen. Binnen enkele maanden groeit een scheut dan uit tot een volwassen halm, die daarna afhardt.
Juist aan die nieuwe scheuten kun je soorten goed van elkaar onderscheiden. Ze hebben per soort een eigen kleur, tekening en bouw. Van veel soorten kun je de jonge scheuten bovendien eten: lees hoe je bamboescheuten oogst en klaarmaakt.
Het schutblad
Een nieuwe scheut bestaat uit schutbladeren, de zich strekkende internodiën en de knopen. Het schutblad beschermt de internodiën zolang die nog groeien en kwetsbaar zijn. Het zit vast aan de knoop en laat na het afvallen een kenmerkend litteken achter.
Schutbladeren verschillen per plek op de plant: die aan de wortelstokken zijn een stuk steviger dan die aan de halmen. Een schutblad bestaat uit verschillende onderdelen:
- De schutbladschijf. Onderaan de halm ligt die altijd tegen de halm aan. Hoe hoger op de halm, hoe vaker hij naar buiten of zelfs naar beneden staat.
- Het tongetje (ligula), het stukje tussen het schutblad en de schutbladschijf. Het zorgt ervoor dat water, insecten en andere dieren niet bij de jonge halm kunnen komen.
- De oortjes, aan weerszijden van het tongetje.
- De wimpers, haartjes aan de rand van het tongetje en de oortjes. Waarschijnlijk versterken ze de bescherming van de halm.
De halm
De halm is opgebouwd uit internodiën en knopen. De internodiën zijn de stukken halm tussen twee knopen. De knopen herken je aan de verdikkingen op de halm. Meestal zijn de internodiën hol, maar niet bij alle soorten.
Op de knopen zitten de knoppen waaruit de zijtakken groeien. Er zijn soorten met maar één knop per knoop, maar ook soorten met meerdere.
Bij sommige soorten, zoals Phyllostachys, zie je aan de kant van de zijtakken een platte groef in de internodiën, soms over de hele lengte. Die groef heet de sulcus. Hij ontstaat doordat de knop al onder het schutblad tot zijtak begint uit te groeien. Bij sommige soorten en cultivars heeft de sulcus een afwijkende kleur, wat heel decoratief kan zijn.
De knoop
Een knoop bestaat zelf uit drie delen:
- Onderaan het litteken van het schutblad.
- Bovenaan de uitstulpende ring. Bij Chimonobambusa tumidissinoda steekt die opvallend ver uit, bij andere soorten loopt hij (bijna) glad over in de internodiën.
- Daartussen de knoppen, waaruit de zijtakken groeien.
Zijtakken
Zijtakken zijn eigenlijk precies hetzelfde opgebouwd als halmen. Alleen zijn de internodiën korter en blijven de schutbladeren wat langer zitten. Aan het einde van de zijtakken vormen zich de bladeren. Uit de tussenliggende knopen groeien vaak weer nieuwe zijtakjes, ook weer met bladeren aan het einde.
Hoeveel zijtakken en bladeren een bamboe maakt, hangt vooral af van de hoeveelheid licht. Op een plek die nauwelijks licht krijgt, maakt een bamboe weinig blad en weinig zijtakken.
Bladeren
Een bamboeblad lijkt sterk op een schutblad. Het bestaat uit de bladschede, de bladsteel en de bladschijf. Die duidelijke bladsteel is heel belangrijk bij slecht weer: door regen, sneeuw en wind veert het blad mee in plaats van af te breken. Ook kan het blad zich zo draaien en naar het licht richten. Op de overgang van bladsteel naar bladschede zitten dezelfde wimpers als bij het schutblad. Die zorgen ervoor dat er geen water in de bladschede loopt, wat tot rotting zou kunnen leiden.
Een blad gaat ongeveer twee jaar mee, afhankelijk van de standplaats en het weer. Een plant op een gunstige plek heeft ook meer blad dan een plant op een ongunstige plek.
Bladeren oprollen
Sommige bamboes kunnen zich met hun blad beschermen tegen slecht weer. Bij felle zon of strenge kou rollen ze hun bladeren op. Zo verkleinen ze het oppervlak waarlangs ze vocht verdampen. Fargesia nitida is daar een goed voorbeeld van. Dat opgerolde blad ziet er zorgwekkend uit, maar is dus juist een slimme bescherming.
Tessellatie: een teken van winterhardheid
Bij veel bamboesoorten zie je met een vergrootglas een soort mozaïekpatroon in het blad, van verticale en horizontale lijntjes. Dit heet tessellatie. De verticale lijnen zijn de nerven, de horizontale lijntjes zijn dwarsverbindingen tussen de nerven. Als vuistregel geldt: hoe meer van die dwarsverbindingen, hoe winterharder de bamboe. Veel tropische soorten missen deze tessellatie dan ook.
Bloemen
Bamboebloemen worden door de wind bestoven. Ze hoeven dus geen insecten te lokken en hebben geen opvallende kroonbladen of heerlijke geur. De meeldraden en stempels hangen ver uit de bloem, zodat de wind de stuifmeelkorrels kan meenemen naar de stempels van een andere bamboebloem. Omdat ze geen uitbundige kleur nodig hebben, zijn de bloemen meestal groen, wit of doorzichtig.
Verder heeft de bloem een vruchtbeginsel, waaruit later het zaad groeit, en kafjes die het zaad en de tere bloemdelen beschermen tegen water, ongedierte en schimmels.
Bamboe in bloei
Bamboe is misschien nog wel het meest bekend om zijn bloei. "Als bamboe eenmaal bloeit, bloeit hij zichzelf dood," wordt vaak gezegd. Dat klopt maar gedeeltelijk, zoals je hieronder leest.
Ook wordt wel gezegd dat de bedreigde reuzenpanda het zo moeilijk heeft doordat verschillende bamboesoorten de afgelopen decennia hebben gebloeid. Ook dat is niet het hele verhaal. Het grootste probleem is de ontbossing: het leefgebied van de panda raakt versnipperd, waardoor hij tijdens de bloei van een bamboesoort niet meer naar een ander gebied kan trekken.
Bij bamboe zijn twee soorten bloei te onderscheiden: sporadische bloei en volledige bloei.
Sporadische bloei
Bij sporadische bloei gaan in een grote plant maar enkele halmen of een enkele tak in bloei. Waarom dat gebeurt is nog niet bekend, maar het komt regelmatig voor. Het kan de plant absoluut geen kwaad. Er zijn zelfs soorten die alleen deze vorm van bloei kennen en nooit volledig bloeien.
Of er na de bloei ook zaad te oogsten is, verschilt per soort en per bloei. Met dat zaad kun je een nieuwe generatie planten opkweken en nieuwe vormen selecteren. Let wel op: soms is sporadische bloei een voorbode en gaat de hele plant het jaar erna volledig in bloei.
Volledige bloei
Gaat een bamboe volledig in bloei, dan laat hij zijn gewone bladeren vallen en maken alle halmen en zijtakken bloemen. Zo hebben de meeldraden en stempels alle ruimte. De plant ziet er dan kaal en wat dor uit.
Het bijzonderste is dat vaak over de hele wereld dezelfde soort, of dezelfde kloon, tegelijk gaat bloeien. Zo begon in 2009 de bloei van Phyllostachys kwangsiensis, en in 2010 stonden wereldwijd alle planten in bloei. Zo'n bloei kan twee tot vijf jaar aanhouden, en voor sommige soorten betekent het hun einde.
- Soorten met korte wortelstokken en weinig ruimte om reserves op te slaan, zoals Fargesia, Borinda en Himalayacalamus, zijn na een volledige bloei zo uitgeput dat ze afsterven. Uit het zaad moet dan een nieuwe generatie worden opgekweekt.
- Soorten met een groter wortelstelsel, en dus meer reserves, zoals Pseudosasa, Phyllostachys en Pleioblastus, herstellen na de bloei vaak langzaam. Er komen dan eerst kleinere nieuwe scheuten, en in de jaren daarna groeit de plant weer aan. Ook bij deze soorten zit na de bloei vaak zaad, waarmee je op zoek kunt gaan naar nieuwe vormen.
Bij herstellende planten worden na de bloei soms ineens nieuwe mutaties gevonden: een halm verandert dan in een andere vorm. Zo ontstond in Amerika na de bloei van Phyllostachys bambusoides de nieuwe vorm 'Kawadana'. Misschien dus leuk om je bloeiende plant gewoon te laten staan en te kijken wat er gebeurt.
Bloei door stress
Soms gaat ook een kleine, jonge plant in bloei, bijvoorbeeld als hij net vermeerderd of verplant is en te droog wordt gehouden. Dat betekent dan meestal zijn einde. Houd jonge en net geplante bamboe dus altijd goed vochtig.
Begrippen op een rij
- Halm: de stengel van een bamboe.
- Internodium (meervoud internodiën): het stuk halm tussen twee knopen.
- Knoop: de verdikking op de halm waar schutbladeren en zijtakken ontspringen.
- Rizoom: de wortelstok onder de grond.
- Schutblad: het blad dat een jonge scheut beschermt.
- Sulcus: de platte groef in de internodiën aan de kant van de zijtak.
- Tessellatie: het mozaïekpatroon van nerven en dwarsverbindingen in het blad.
Meer weten of de verschillende soorten in het echt zien? In ons bamboebos staan zo'n 300 soorten, en we vertellen je er graag meer over.